Trong số các loại tội phạm bị xử lý hàng năm ở nước ta, nhóm tội xâm phạm sở hữu luôn chiếm tỷ lệ rất lớn. Khác với nhiều loại tội phạm chỉ tập trung ở một số địa bàn hay lĩnh vực nhất định, tội xâm phạm sở hữu có thể xảy ra ở bất cứ đâu, với bất kỳ ai. Vậy nhóm tội này được pháp luật quy định như thế nào? Công ty Luật TNHH Tre Việt xin chia sẻ một số nội dung cơ bản để bạn đọc dễ nắm bắt.

1. Tội xâm phạm sở hữu là gì?

Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định các tội xâm phạm sở hữu tại Chương XVI, từ Điều 168 đến Điều 180, gồm 13 tội danh. Các tội này được chia thành hai nhóm:

• Nhóm có tính chiếm đoạt: ví dụ như cướp tài sản, trộm cắp tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản...
• Nhóm không có tính chiếm đoạt: ví dụ như hủy hoại tài sản, sử dụng trái phép tài sản...

Nhìn chung, đây là những hành vi gây nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm đến quyền sở hữu tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức hay Nhà nước.

2. Tài sản nào được pháp luật bảo vệ trong nhóm tội này?

Đối tượng bị xâm phạm có thể là vật, tiền, giấy tờ có giá hoặc quyền tài sản. Tuy nhiên, một số loại "tài sản đặc biệt" như ma túy, vũ khí quân dụng, công trình an ninh quốc gia... không thuộc phạm vi điều chỉnh của nhóm tội này mà được xử lý theo các quy định riêng.

Một điểm đáng chú ý là Bộ luật Hình sự 2015 đã mở rộng phạm vi bảo vệ, bổ sung thêm các trường hợp:

• Tài sản là phương tiện kiếm sống chính của nạn nhân và gia đình họ (dù giá trị tài sản chưa đến mức bị truy cứu hình sự theo quy định thông thường);
• Tài sản là di vật, cổ vật có giá trị lịch sử, văn hóa.

Nhờ đó, người phạm tội có thể bị xử lý hình sự ngay cả khi giá trị tài sản chiếm đoạt không lớn, nếu tài sản đó mang ý nghĩa đặc biệt với nạn nhân hoặc xã hội.

Ngoài ra, luật cũng mở rộng khái niệm "tài sản của Nhà nước" thành tài sản của "Nhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp", nhằm bảo vệ bình đẳng mọi thành phần kinh tế theo tinh thần Hiến pháp 2013.

3. Ai có thể là chủ thể của tội phạm?

Phần lớn các tội trong nhóm này áp dụng cho người có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi theo luật định. Riêng tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại tài sản Nhà nước (Điều 179) chỉ áp dụng với người có trách nhiệm quản lý tài sản.

Đáng chú ý, Bộ luật Hình sự 2015 đã thu hẹp phạm vi xử lý hình sự đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi. Nhóm tuổi này chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, và chỉ phải chịu trách nhiệm về hành vi chuẩn bị phạm tội đối với tội cướp tài sản.

4. Xu hướng hình phạt: Giảm nhẹ, tăng tính răn đe hợp lý

So với trước đây, Bộ luật Hình sự 2015 có xu hướng khoan hồng hơn với nhóm tội này:

• Bỏ hình phạt tử hình đối với tội cướp tài sản;
• Bỏ hình phạt tù chung thân với các tội công nhiên chiếm đoạt tài sản, trộm cắp tài sản, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản;
• Mở rộng áp dụng hình phạt tiền thay cho hình phạt tù trong nhiều trường hợp, vừa đảm bảo tính răn đe, vừa phù hợp với chủ trương cải cách tư pháp, giảm áp dụng hình phạt tù.

5. Một số điểm cần lưu ý trong thực tiễn

• Người phạm tội xâm phạm sở hữu ngày càng đa dạng về độ tuổi, trình độ; đáng lo ngại là nhóm người có trình độ học vấn cao phạm tội lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản có xu hướng gia tăng.
• Thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, xuất hiện nhiều hình thức mới như lừa đảo qua bán hàng đa cấp, giao dịch trực tuyến, hợp đồng dân sự...
• Ranh giới giữa quan hệ dân sự (vay mượn, thế chấp...) và hành vi phạm tội hình sự đôi khi khá mong manh, dễ dẫn đến tranh chấp trong việc định tội.
• Việc định giá tài sản bị chiếm đoạt, đặc biệt là tài sản vô hình, cũng là vấn đề không đơn giản trong thực tiễn xét xử.