CÔNG TY LUẬT TNHH TRE VIỆT

TIN TRE VIỆT TRỌN GIÁ TRỊ
luattrevietbn@gmail.com
0989185188

NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ 2026 (SỬA ĐỔI) Vừa được Quốc hội khóa XVI thông qua tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 11/2026)

21/11/2026
 12

NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ 2026 (SỬA ĐỔI)

Vừa được Quốc hội khóa XVI thông qua tại Kỳ họp thứ 2 (ngày 20 tháng 11/2026)

Luật sư Nguyễn Văn Viên - Giám đốc Công ty Luật TNHH Tre Việt - Đoàn Luật sư thành phố Bắc Ninh
anh-vien-201512

Tóm tắt: Chiều ngày 20/11/2026, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Bộ luật Hình sự (sửa đổi) với 463/472 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành (đạt 92,79% tổng số đại biểu Quốc hội). Đây là lần sửa đổi toàn diện nhất kể từ Bộ luật Hình sự năm 2015, với những thay đổi mang tính bước ngoặt về hình phạt tử hình, cơ chế khoan hồng đối với người tự nguyện nhận tội, cơ chế trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, cơ chế bảo vệ người dám đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung và hàng loạt tội danh mới trong lĩnh vực công nghệ cao, dữ liệu, kinh tế. Bài viết giới thiệu những điểm mới cơ bản và một số lưu ý thực tiễn dưới góc nhìn của luật sư hành nghề hình sự.

I. THÔNG TIN CHUNG VỀ BỘ LUẬT

Bộ luật Hình sự (sửa đổi) được Chính phủ trình (Bộ Công an là cơ quan chủ trì soạn thảo), đã được Quốc hội cho ý kiến lần đầu tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất (tháng 8/2026), tiếp tục được thảo luận tại Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách (tháng 9/2026), thảo luận tại tổ, tại hội trường (tháng 10/2026) và được thông qua chiều ngày 20/11/2026.

Một số thông tin cơ bản:

- Cấu trúc: Bộ luật gồm 3 phần, 25 chương, 417 điều.

-Hiệu lực thi hành: từ ngày 01/3/2027.

-Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi): được thông qua cùng ngày với 466/469 đại biểu có mặt tán thành, gồm 4 điều, có hiệu lực từ ngày 03/12/2026, tức là sớm hơn gần 3 tháng so với Bộ luật. Đây là điểm luật sư cần đặc biệt lưu ý (phân tích tại Mục III).

-Đồng bộ hóa pháp luật: cùng với Bộ luật, ba luật có liên quan được sửa đổi để bảo đảm thống nhất là Luật Thi hành án hình sự, Luật Đặc xá và Luật Tư pháp người chưa thành niên. Ngày 21/11/2026, Quốc hội cũng đã thông qua Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) và Nghị quyết thí điểm cơ chế thu hồi, xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.

Theo dự thảo trình Quốc hội, Bộ luật bổ sung 11 tội danh mới và 63 hành vi, tình tiết định tội, định khung mới; đồng thời bỏ 3 tội danh và 38 hành vi không còn phù hợp. Các con số này có thể được chỉnh lý ở bản cuối cùng; người đọc cần đối chiếu văn bản chính thức khi được công bố.

II. NHỮNG ĐIỂM MỚI CƠ BẢN

1. Tiếp tục thu hẹp mạnh phạm vi áp dụng hình phạt tử hình: bỏ 6 tội, chỉ còn 4 tội

Sau khi Luật số 86/2025/QH15 (thông qua ngày 25/6/2025) bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh, Bộ luật Hình sự còn 10 tội danh có hình phạt tử hình. Bộ luật Hình sự (sửa đổi) tiếp tục bỏ hình phạt tử hình đối với 6 tội danh, mức hình phạt cao nhất đối với các tội này là tù chung thân:

-     Tội bạo loạn;

-     Tội mua bán trái phép chất ma túy;

-     Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi;

-     Tội chống loài người;

-     Tội phạm chiến tranh;

-     Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (tội danh này được nhập vào tội khủng bố).

Hình phạt tử hình chỉ còn được giữ lại ở 4 tội danh: tội phản bội Tổ quốc, tội giết người, tội khủng bố và tội sản xuất trái phép chất ma túy.

Về lý do, Chính phủ giải trình rằng không có căn cứ thuyết phục cho thấy hình phạt tử hình có tác dụng răn đe tội phạm mua bán ma túy cao hơn tù chung thân; việc tăng cường điều tra, triệt phá đường dây và tước bỏ lợi nhuận bất hợp pháp mới là biện pháp răn đe hiệu quả hơn; nhiều người phạm tội bị lôi kéo, lừa gạt, ép buộc và vẫn có khả năng cải tạo. Việc giữ tử hình đối với tội sản xuất nhưng bỏ đối với tội mua bán trái phép chất ma túy được lý giải bởi sự khác biệt về tính chất, mức độ nguy hiểm và lỗi.

Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Chính phủ khẳng định đây là tội đặc biệt nghiêm trọng, phải xử lý nghiêm, nhưng nếu giữ hình phạt tử hình thì sẽ không cân xứng với tội giết người. Trường hợp hành vi hiếp dâm trực tiếp làm nạn nhân chết thì người phạm tội vẫn có thể bị xử lý về tội giết người (với hình phạt cao nhất là tử hình) nếu thỏa mãn dấu hiệu cấu thành.

Bình luận: Từ góc độ bào chữa, khi hiếp dâm dẫn đến chết người, vấn đề định tội sẽ trở nên then chốt: cần đánh giá chặt chẽ lỗi của người phạm tội đối với hậu quả chết người (cố ý hay vô ý) để xác định đó là tình tiết định khung của tội hiếp dâm hay đã cấu thành độc lập tội giết người. Đây sẽ là điểm tranh luận lớn tại phiên tòa mà luật sư cần chuẩn bị kỹ.

2. Cơ chế khoan hồng đặc biệt: được xử dưới mức thấp nhất của khung khi tự nguyện nhận tội

Đây là một trong những điểm mới có ý nghĩa thực tiễn lớn nhất. Bộ luật bổ sung nguyên tắc khoan hồng và cho phép, tại một số chương, điều, người phạm tội tự nguyện nhận tội và chấp nhận mức hình phạt đề xuất có thể được quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt áp dụng. Cơ quan soạn thảo gọi đây là “cơ chế khoan hồng đặc biệt”, nhằm phân hóa hình phạt dựa trên mức độ hợp tác, thái độ và việc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại của người phạm tội.

Cơ chế này được thiết kế đồng bộ với thủ tục rút gọn trong Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) vừa được thông qua ngày 21/11/2026. Có thể xem đây là bước đầu tiếp cận mô hình “thỏa thuận nhận tội” đã phổ biến ở nhiều nước, nhưng được điều chỉnh phù hợp với truyền thống pháp lý Việt Nam.

Bình luận: Hiện nay, Điều 54 Bộ luật Hình sự năm 2015 chỉ cho phép xử dưới mức thấp nhất của khung khi có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ tại khoản 1 Điều 51 (hoặc trường hợp người giúp sức có vai trò không đáng kể). Cơ chế mới mở ra một căn cứ độc lập, gắn với sự hợp tác của bị can, bị cáo. Vai trò của luật sư sẽ thay đổi đáng kể: luật sư phải đánh giá thận trọng chứng cứ buộc tội để tư vấn cho thân chủ có nên nhận tội hay không, bảo đảm việc nhận tội là hoàn toàn tự nguyện, không bị ép buộc, mớm cung, và giám sát mức hình phạt được đề xuất có thực sự có lợi cho thân chủ hay không.

3. Cơ chế bảo vệ người dám đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung

Trên cơ sở Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị và ý kiến của đại biểu Quốc hội, Bộ luật bổ sung các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự và tình tiết giảm nhẹ đối với người thực hiện các biện pháp đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung nếu đáp ứng các điều kiện do luật định.

Quy định này luật hóa ở tầm Bộ luật tinh thần “bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm”, đồng thời tiếp nối Nghị quyết số 37/2026/QH16 ngày 24/8/2026 của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Bình luận: Hiệu quả của quy định phụ thuộc vào việc xác định rõ các điều kiện: thế nào là “vì lợi ích chung”, có vụ lợi hay không, đã tuân thủ quy trình, thẩm quyền hay chưa, rủi ro có thuộc phạm vi chấp nhận được hay không. Đối với các vụ án về vi phạm quy định quản lý kinh tế, đầu tư công, đất đai, luật sư cần chủ động thu thập chứng cứ về mục đích, động cơ, quy trình ra quyết định của thân chủ để vận dụng chế định này.

4. Thay đổi căn bản cách tiếp cận trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Bộ luật Hình sự năm 2015 coi pháp nhân thương mại là một chủ thể thực hiện tội phạm độc lập. Cơ quan soạn thảo cho rằng cách tiếp cận này chưa hợp lý vì pháp nhân không có thể chất và ý chí riêng. Bộ luật mới quy định theo hướng: cá nhân là người trực tiếp thực hiện tội phạm; pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi cá nhân đó thực hiện hành vi nhân danh pháp nhân và đáp ứng các điều kiện khác theo luật định.

Theo các báo cáo tiếp thu, chỉnh lý dự thảo, phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân được rà soát kỹ về tác động đối với an sinh xã hội, môi trường đầu tư kinh doanh, người lao động và sự phát triển của kinh tế tư nhân; dự thảo bỏ hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn và giảm mức phạt tiền đối với pháp nhân ở một số tội, đồng thời sửa đổi chế tài đối với cá nhân phạm tội nhân danh pháp nhân. Nội dung cụ thể cần được đối chiếu với văn bản chính thức.

Bình luận: Trong quá trình thảo luận, đại biểu Quốc hội đã đề nghị làm rõ “sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận” của pháp nhân được xác định qua quyết định của ai, bộ phận nào, căn cứ thẩm quyền nào, vì chỉ riêng quan hệ lao động, chức danh quản lý hay việc pháp nhân được hưởng lợi chưa đủ để buộc pháp nhân chịu trách nhiệm. Đây chính là “chiến trường” chứng cứ chủ yếu trong các vụ án có pháp nhân bị truy tố. Doanh nghiệp nên chuẩn hóa quy chế phân quyền, quy trình phê duyệt, lưu vết quyết định để chủ động phòng ngừa rủi ro.

5. Bổ sung các tội danh mới, tập trung vào công nghệ cao, dữ liệu và kinh tế

Bộ luật bổ sung các tội danh mới nhằm xử lý những hành vi nguy hiểm mới phát sinh mà Bộ luật năm 2015 chưa dự liệu, chủ yếu trong các lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ thông tin và kinh tế. Theo dự thảo trình Quốc hội và giải trình của Bộ trưởng Bộ Công an, các tội danh mới gồm:

-     Tội vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng;

-     Tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa;

-     Tội tổ chức khai thác thủy sản trái phép (góp phần gỡ “thẻ vàng” IUU);

-     Tội can thiệp trái phép chức năng vận hành của hệ thống thông tin hoặc phương tiện điện tử và các tội xâm phạm an ninh mạng khác (phù hợp với Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng);

-     Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân; tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân;

-     Tội phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; tội tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (theo khuyến nghị của FATF);

-     Tội thành lập, tham gia nhóm tội phạm có tổ chức (nội luật hóa Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia).

Bình luận: Đối với người dân và doanh nghiệp, đáng chú ý nhất là nhóm tội về dữ liệu cá nhân, bảo vệ người tiêu dùng và tài sản mã hóa. Những hành vi trước đây thường chỉ bị xử phạt vi phạm hành chính như mua bán, rao bán dữ liệu khách hàng, quảng cáo gian dối có hệ thống, vận hành sàn giao dịch tài sản mã hóa trái phép, từ ngày 01/3/2027 có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, theo nguyên tắc không hồi tố, các tội danh mới chỉ áp dụng đối với hành vi thực hiện từ ngày Bộ luật có hiệu lực.

6. Phi hình sự hóa, nâng định lượng và rà soát phạm vi chuẩn bị phạm tội

Song song với việc hình sự hóa các hành vi mới, Bộ luật thể hiện rõ xu hướng thu hẹp phạm vi xử lý hình sự đối với những hành vi chưa đến mức phải xử lý bằng chế tài hình sự:

-     Xóa bỏ một số tội danh và hành vi trong cấu thành tội phạm không còn phù hợp;

-     Điều chỉnh, nâng mức định lượng bằng tiền làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự ở nhiều tội trong các lĩnh vực ngân hàng, thương mại, trật tự quản lý kinh tế, an toàn thực phẩm, an ninh mạng, hàng không;

-     Rà soát lại danh mục tội phạm phải truy cứu trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội (hiện quy định tại khoản 2 Điều 14); theo dự thảo, có 35 tội thuộc diện này nhằm phát hiện, ngăn chặn sớm tội phạm.

Bình luận: Việc nâng định lượng là quy định có lợi cho người phạm tội. Theo nguyên tắc tại khoản 3 Điều 7 Bộ luật Hình sự năm 2015, quy định này sẽ được áp dụng hồi tố đối với hành vi thực hiện trước ngày Bộ luật có hiệu lực mà sau đó mới bị phát hiện, đang điều tra, truy tố, xét xử. Luật sư cần rà soát ngay các vụ án đang thụ lý có giá trị tài sản, số tiền thiệt hại sát ngưỡng định lượng.

7. Hoàn thiện các chế định nhân đạo, khoan hồng khác

Bộ luật tiếp tục hoàn thiện các chế định loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu, miễn trách nhiệm hình sự, miễn và giảm hình phạt, xóa án tích theo hướng làm rõ bản chất của hành vi, điều kiện áp dụng và hậu quả pháp lý. Đồng thời, Bộ luật bổ sung, tăng nặng mức hình phạt (cả phạt tiền và phạt tù) ở một số tội để bảo đảm tính răn đe đối với tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao. Chính sách hình sự vì vậy được phân hóa rõ nét hơn: nghiêm trị kẻ chủ mưu, cầm đầu, chuyên nghiệp; khoan hồng với người hợp tác, ăn năn, khắc phục hậu quả.

III. MỘT SỐ LƯU Ý THỰC TIỄN CHO LUẬT SƯ VÀ NGƯỜI DÂN

1. Phân biệt hai mốc hiệu lực: 03/12/2026 và 01/3/2027

Đây là điểm mấu chốt trong thực tiễn. Theo Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi), có hiệu lực từ ngày 03/12/2026:

-     Sau khi Bộ luật được công bố, không áp dụng hình phạt tử hình khi xét xử đối với các tội đã được bỏ hình phạt tử hình;

-     Người đã bị kết án tử hình về các tội này mà chưa thi hành án thì không thi hành án; Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ra quyết định chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân;

-     Nghị quyết quy định việc áp dụng các quy định có lợi cho người phạm tội và không áp dụng hồi tố các quy định bất lợi.

Như vậy, đối với các vụ án mua bán trái phép chất ma túy, hiếp dâm người dưới 16 tuổi đang chuẩn bị xét xử hoặc đang ở giai đoạn phúc thẩm, luật sư cần kịp thời đề nghị Hội đồng xét xử áp dụng Nghị quyết thi hành ngay từ ngày 03/12/2026 mà không phải chờ đến ngày 01/3/2027. Đối với các quy định có lợi khác (nâng định lượng, khoan hồng khi nhận tội, miễn trách nhiệm hình sự cho người đổi mới sáng tạo...), luật sư cần nghiên cứu kỹ nội dung Nghị quyết thi hành khi được công bố chính thức để xác định thời điểm áp dụng.

2. Đối với bị can, bị cáo và gia đình

Cơ chế khoan hồng khi tự nguyện nhận tội là cơ hội thực sự để được hưởng mức án nhẹ hơn, nhưng đồng thời tiềm ẩn rủi ro nếu người bị buộc tội nhận tội khi chứng cứ buộc tội còn chưa vững chắc. Việc quyết định nhận tội nên được thực hiện sau khi có ý kiến tư vấn của luật sư, trên cơ sở đã nghiên cứu hồ sơ, và nên kết hợp chủ động bồi thường, khắc phục hậu quả.

3. Đối với doanh nghiệp

Doanh nghiệp cần rà soát ngay các hoạt động có rủi ro hình sự mới: thu thập, xử lý, chia sẻ dữ liệu cá nhân khách hàng; quảng cáo, bán hàng, chăm sóc khách hàng; giao dịch, phát hành, nhận thanh toán bằng tài sản mã hóa; đồng thời chuẩn hóa quy chế phân quyền, quy trình phê duyệt để hạn chế rủi ro pháp nhân bị truy cứu trách nhiệm hình sự do hành vi của cá nhân nhân danh doanh nghiệp.

4. Đối với cán bộ, công chức, người quản lý doanh nghiệp nhà nước

Cần lưu giữ đầy đủ hồ sơ thể hiện mục đích, căn cứ, quy trình và thẩm quyền ra quyết định trong các dự án, giải pháp mới. Đây sẽ là chứng cứ quan trọng để được xem xét áp dụng chế định loại trừ hoặc miễn trách nhiệm hình sự nếu xảy ra rủi ro, thiệt hại.

IV. KẾT LUẬN

Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026 thể hiện rõ định hướng chính sách hình sự “nghiêm minh với tội phạm, nhân văn với con người”: một mặt mở rộng phạm vi xử lý đối với các hành vi nguy hiểm mới trong không gian mạng, dữ liệu, tài chính số và tội phạm có tổ chức; mặt khác, thu hẹp mạnh hình phạt tử hình, mở rộng khoan hồng, phi hình sự hóa các vi phạm kinh tế chưa đến mức nguy hiểm và bảo vệ người dám đổi mới, sáng tạo. Với luật sư hành nghề hình sự, đây vừa là cơ hội để bảo vệ tốt hơn quyền lợi của thân chủ, vừa đòi hỏi phải cập nhật kiến thức kịp thời, đặc biệt là các quy định chuyển tiếp có hiệu lực ngay từ ngày 03/12/2026.

Bài viết được thực hiện trên cơ sở thông tin chính thức từ các phiên họp của Quốc hội và báo chí tại thời điểm ngày 21/11/2026. Số hiệu điều luật và nội dung chi tiết của từng điều khoản cần được đối chiếu với văn bản Bộ luật và Nghị quyết thi hành khi được công bố chính thức.

Luật sư Nguyễn Văn Viên

                                                                                                                              Công ty Luật TNHH Tre Việt – luattreviet.vn – ĐT: 0989.185.188
Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách!
CÔNG TY LUẬT TNHH TRE VIỆT - TIN TRE VIỆT TRỌN GIÁ TRỊ
HOTLINE: 0989185188
Email: luattrevietbn@gmail.com
Website: http://luattreviet.vn/
Theo dõi chúng tôi:Duong Gia FacebookDuong Gia YoutubeDuong Gia Tiktok

Bài viết cùng chuyên mục

Bản đồ

Luật sư sẽ liên hệ lại với bạn ngay lập tức khi nhận được lịch

Danh mục

Bài viết nổi bật

. .