HẾT THỜI HIỆU CHIA THỪA KẾ ĐẤT: NGƯỜI THỪA KẾ CÒN QUYỀN GÌ?

Nhiều gia đình có đất do ông bà, cha mẹ để lại từ hàng chục năm trước nhưng chưa bao giờ phân chia di sản. Qua thời gian, một người trong gia đình trực tiếp ở trên đất, xây nhà, canh tác, nộp thuế và đã có tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sau đây gọi là "Sổ đỏ"). Những người thừa kế còn lại thường chỉ lên tiếng khi có nhu cầu bán đất, xây dựng hoặc đòi chia.

Câu hỏi đặt ra là: Hết thời hiệu chia thừa kế đất thì những người thừa kế có mất hết quyền của mình không, người đang quản lý đất có đương nhiên được hưởng toàn bộ không, và có cách nào để bảo vệ quyền lợi? Câu trả lời phụ thuộc vào việc phân biệt rõ ba quan hệ: thừa kế, sở hữu chung và quyền sử dụng đất.
Cần lưu ý các vấn đề sau:

• Thời hiệu yêu cầu chia di sản là bất động sản (gồm quyền sử dụng đất) là 30 năm kể từ thời điểm mở thừa kế (khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015).

• Người mất trước ngày 10/9/1990: thời hiệu tính từ 10/9/1990, tức đã kết thúc vào ngày 10/9/2020 (trừ khi có khoảng thời gian không tính vào thời hiệu).

• Hết thời hiệu, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý; nếu không có thì thuộc người chiếm hữu đủ điều kiện theo Điều 236; nếu cũng không có ai quản lý thì thuộc về Nhà nước.

• Di sản hết thời hiệu không mặc nhiên trở thành tài sản chung của các đồng thừa kế.

• Tòa án chỉ áp dụng thời hiệu khi có yêu cầu của một bên, và yêu cầu đó phải được đưa ra trước khi Tòa sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc.

1. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là quyền sử dụng đất

1.1. Quy định về thời hiệu trong Bộ luật Dân sự 2015

Điều 623  Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định ba thời hiệu khác nhau, thường bị nhầm lẫn với nhau:

• Yêu cầu chia di sản (khoản 1): 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế.

• Yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác (khoản 2): 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.

• Yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết (khoản 3): 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.

Bài viết này tập trung vào thời hiệu thứ nhất, nhưng thời hiệu thứ hai cũng rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến khả năng chứng minh tư cách người thừa kế.

1.2. Thời điểm mở thừa kế và phạm vi di sản

Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết; trường hợp Tòa án tuyên bố một người đã chết thì là ngày ghi trong quyết định của Tòa án có hiệu lực (Điều 611). Đây không phải ngày những người thừa kế phát hiện tranh chấp hay ngày một người được cấp sổ đỏ.

Di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần của người chết trong tài sản chung với người khác (Điều 612). Vì vậy, với thửa đất là tài sản chung của vợ chồng hoặc của hộ gia đình, chỉ phần thuộc về người đã chết mới là di sản; phần của người còn sống không phải di sản và không bị tính thời hiệu thừa kế.

1.3. Ví dụ về cách tính mốc hết thời hiệu

Ví dụ: ông A mất ngày 15/6/2000 thì thời hiệu yêu cầu chia di sản là quyền sử dụng đất kết thúc vào ngày 15/6/2030. Ông B mất ngày 20/10/1996 thì thời hiệu đã kết thúc vào ngày 20/10/2026. Nói cách khác, từ năm 2026 trở đi, các trường hợp thừa kế mở từ khoảng năm 1996 trở về trước đang lần lượt hết thời hiệu, còn các trường hợp mở sau đó vẫn còn thời gian để thương lượng hoặc khởi kiện.

Cách tính trên chỉ áp dụng với vụ việc Tòa án thụ lý từ ngày 01/01/2017 theo điểm d khoản 1 Điều 688 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu có khoảng thời gian không tính vào thời hiệu (ví dụ sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan theo Điều 156 Bộ luật Dân sự, hoặc các khoảng thời gian không tính theo văn bản chuyển tiếp như Nghị quyết số 1037/2006/NQ-UBTVQH11 và hướng dẫn của TANDTC), mốc hết thời hiệu có thể lùi lại. 

2. Người để lại di sản chết trước ngày 10/9/1990 thì tính thời hiệu thế nào?

Đây là nhóm hồ sơ rất phổ biến ở đất có nguồn gốc từ ông bà, cụ kỵ.

Theo Án lệ số 26/2018/AL (công bố theo Quyết định số 269/QĐ-CA ngày 06/11/2018 của Chánh án TANDTC), đối với trường hợp người để lại di sản là bất động sản chết trước ngày công bố Pháp lệnh Thừa kế (10/9/1990), thời hiệu yêu cầu chia di sản được xác định theo Bộ luật Dân sự 2015 là 30 năm và thời điểm bắt đầu tính thời hiệu là ngày 10/9/1990. Hướng này dựa trên Điều 623, điểm d khoản 1 Điều 688 Bộ luật Dân sự 2015, Điều 36 Pháp lệnh Thừa kế 1990 và Nghị quyết số 02/HĐTP ngày 19/10/1990, đồng thời phù hợp với các giải đáp nghiệp vụ của TANDTC (Giải đáp số 01/GĐ-TANDTC ngày 25/7/2016 và ngày 05/01/2018).

Hệ quả thực tế: trong nhiều vụ việc, thời hiệu 30 năm đối với di sản mở trước năm 1990 đã kết thúc vào ngày 10/9/2020. Tòa án vẫn phải xem xét thêm các khoảng thời gian không tính vào thời hiệu và quy định chuyển tiếp. Vì vậy, việc kết luận "đã hết thời hiệu" hay "còn thời hiệu" chỉ nên đưa ra sau khi nghiên cứu đầy đủ hồ sơ.

3. Hết thời hiệu thì quyền sử dụng đất thuộc về ai?

Khoản 1 Điều 623 quy định hậu quả theo ba bậc:

1. Người thừa kế đang quản lý di sản: hết thời hiệu thì di sản thuộc về người này.

2. Nếu không có người thừa kế đang quản lý: di sản thuộc quyền sở hữu của người đang chiếm hữu theo Điều 236 (chiếm hữu ngay tình, liên tục, công khai trong 30 năm đối với bất động sản).

3. Nếu cũng không có người chiếm hữu đủ điều kiện: di sản thuộc về Nhà nước.

Quy định này cho thấy hết thời hiệu không phải là "di sản biến mất", mà là quyền chia di sản chấm dứt và quyền sở hữu được xác lập theo thứ tự trên.

3.1. Người đang ở trên đất có đương nhiên được hưởng toàn bộ không?

Không. Cần phân biệt ba trường hợp:

• Người ở trên đất là đồng thừa kế và quản lý di sản: thuộc bậc 1, nhưng phải chứng minh được tư cách thừa kế và việc quản lý (Điều 616 quy định về người quản lý di sản).

• Người ở trên đất không phải người thừa kế (ở nhờ, thuê, mượn, quản lý hộ): khó thuộc bậc 1, và cũng khó thuộc bậc 2 vì không chiếm hữu với tư cách chủ sở hữu và chưa chắc ngay tình, liên tục, công khai đủ 30 năm.

• Nhiều người thừa kế quản lý ở những giai đoạn khác nhau hoặc cùng quản lý: thực tiễn xét xử còn nhiều cách hiểu về mốc "đang quản lý" và việc ghi nhận quyền cho từng người; đây là điểm rủi ro cao cần chứng cứ về quá trình sử dụng.

Một lưu ý thực tế: trong thời gian di sản còn thời hiệu, người quản lý di sản có nghĩa vụ bảo quản và không được bán, tặng cho, thế chấp hoặc định đoạt tài sản nếu chưa được những người thừa kế đồng ý bằng văn bản (Điều 617). Người thừa kế khác nên chú ý điểm này khi phát hiện đất đã bị chuyển nhượng.

3.2. Đất đã đứng tên sổ đỏ thì những người khác có mất quyền không?

Sổ đỏ là chứng thư pháp lý xác nhận quyền sử dụng đất, nhưng không phải là nguồn phát sinh quyền thừa kế và không phải lúc nào cũng đủ để bác bỏ mọi yêu cầu. Tòa án có thể xem xét nguồn gốc đất, căn cứ cấp sổ, quá trình sử dụng và quan hệ thừa kế.

Tuy nhiên, có hai điểm cần tách bạch:

• Việc sổ đỏ được cấp chưa đúng quy định (nếu chứng minh được) không làm hồi sinh thời hiệu chia di sản đã hết.

• Nếu muốn tác động trực tiếp đến sổ đỏ hoặc giao dịch đã thực hiện, phải đi theo đường riêng (xem mục 4.5), có căn cứ và thời hiệu riêng.

4. Hết thời hiệu chia thừa kế đất, còn những phương án pháp lý nào?

Hết thời hiệu yêu cầu chia di sản không có nghĩa trong mọi trường hợp người liên quan hết khả năng bảo vệ quyền. Nhưng cũng không có một phương án chung, và không thể đổi tên yêu cầu để "né" hậu quả của việc hết thời hiệu. Tùy hồ sơ, có thể xem xét các hướng dưới đây.

4.1. Chia tài sản chung theo hướng dẫn tại Nghị quyết số 02/2004/NQ-HĐTP

Tiểu mục 2.4 mục 2 Phần I Nghị quyết số 02/2004/NQ-HĐTP (ngày 10/8/2004) hướng dẫn hai trường hợp di sản chưa chia được coi là tài sản chung của các thừa kế, khi đó áp dụng quy định về chia tài sản chung thay vì thời hiệu thừa kế:

• Trong thời hạn 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế, các đồng thừa kế không có tranh chấp về quyền thừa kế và có văn bản cùng xác nhận là đồng thừa kế; hoặc

• Sau 10 năm, các đồng thừa kế không có tranh chấp về hàng thừa kế và đều thừa nhận di sản do người chết để lại chưa chia.

Điều quan trọng là phải có chứng cứ về sự thừa nhận và không tranh chấp của các bên, thường là văn bản. Hướng này không áp dụng máy móc cho mọi di sản hết thời hiệu: theo hướng dẫn nghiệp vụ gần đây của VKSNDTC (Công văn số 1476/VKSTC-V9), phần di sản hết thời hiệu không mặc nhiên được xác định là tài sản chung của các đồng thừa kế.

Nếu muốn đi theo hướng chia tài sản chung, ngoài quan hệ huyết thống, người khởi kiện phải chứng minh được căn cứ xác lập quyền sở hữu chung. Việc chia thực hiện theo Điều 207 và Điều 219 Bộ luật Dân sự.

4.2. Bảo vệ quyền sử dụng đất đã được xác lập hợp pháp bằng căn cứ độc lập

Điều 155 Bộ luật Dân sự quy định các trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện, trong đó có yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu (khoản 2) và tranh chấp về quyền sử dụng đất theo quy định của Luật Đất đai (khoản 3). Tuy nhiên, điều khoản này nói về thời hiệu khởi kiện, không làm "sống lại" quyền chia di sản đã hết thời hiệu theo Điều 623.

Bởi vậy, hướng này chỉ có cơ sở khi người khởi kiện có căn cứ độc lập chứng minh quyền sử dụng đất của mình, chẳng hạn nhận chuyển nhượng, được tặng cho, có thỏa thuận phân chia được thực hiện hợp pháp, hoặc đã được công nhận quyền. Nếu quyền của họ hoàn toàn phụ thuộc vào phần di sản mà họ cho rằng mình đáng lẽ được hưởng, thì đổi tên yêu cầu thành "tranh chấp quyền sử dụng đất" không làm thay đổi bản chất của tranh chấp thừa kế.

4.3. Yêu cầu đòi lại tài sản

Chủ sở hữu và người có quyền khác đối với tài sản có quyền đòi lại tài sản từ người chiếm hữu, sử dụng không có căn cứ pháp luật (Điều 166). Với quyền sử dụng đất, phải đối chiếu thêm pháp luật đất đai.

Hướng này chỉ khả thi nếu người yêu cầu chứng minh được quyền tài sản của mình đã được xác lập độc lập và đang bị chiếm giữ trái pháp luật. Nếu quyền đó chỉ dựa trên việc chia di sản đã hết thời hiệu thì yêu cầu đòi lại thường thiếu căn cứ, vì di sản đã được giải quyết theo khoản 1 Điều 623.

4.4. Thỏa thuận giữa những người liên quan

Các bên có thể thương lượng, hòa giải và lập văn bản thỏa thuận trên cơ sở tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.

Sau khi hết thời hiệu, thỏa thuận này thường mang bản chất là người đang là chủ sở hữu theo Điều 623 tự nguyện chia sẻ, tặng cho hoặc chuyển nhượng một phần cho người khác, chứ không phải các bên cùng "chia di sản". Vì vậy cần kiểm tra trước: ai hiện là chủ thể có quyền, hình thức giao dịch (công chứng, đăng ký biến động), và các nghĩa vụ tài chính liên quan.

Rất hân hạnh được phục vụ Quý khách !
CÔNG TY LUẬT TNHH TRE VIỆT - TIN TRE VIỆT TRỌN GIÁ TRỊ
HOTLINE: 0989.185.188
Theo dõi chúng tôi: